Substipharm, Medigen và vắc xin TCM

Envacgen là một vắc xin mới, nên việc tiêm hay không tiêm khiến phụ huynh rất băn khoăn. Tìm hiểu các thông tin về các thử nghiệm, thành phần hoặc đọc các paper là quá khó với người dùng thông thường. Nên cách tiếp cận sẽ là tìm hiểu về uy tín của hãng nghiên cứu, sản xuất và đơn vị phân phối. Cũng như lịch sử phát triển vắc xin của các đơn vị này. Ngoài ra, cũng cần hiểu đặc thù tại sao loại vắc xin này lại ít công ti nghiên cứu, thử nghiệm, từ đó có quyết định đúng đắn.

Ngoài ra, có thể tham khảo một số ý kiến của các chuyên gia:

• Bác sĩ TRƯƠNG HỮU KHANH -Phó Chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM

1. Substipharm

Substipharm (Thụy Sĩ) hoạt động chủ yếu với vai trò là quản lý vòng đời, đối tác thương mại hóa và nhà phân phối quốc tế. Họ tập trung vào việc đưa các giải pháp y tế sẵn có, tiếp cận các thị trường đang có nhu cầu cao (như Đông Nam Á), thay vì là đơn vị trực tiếp nghiên cứu vắc xin từ con số 0.

1.1. Mô hình kinh doanh

Substipharm chọn mô hình “thương mại hóa và phân phối” thay vì tự R&D. Chiến lược này giúp họ tối ưu hóa lợi thế cạnh tranh trong ngành dược phẩm:

1. Tránh rủi ro và chi phí R&D: Nghiên cứu vắc xin đòi hỏi thời gian dài (10-15 năm), chi phí lớn và tỷ lệ thất bại cao. Mua bản quyền hoặc hợp tác giúp Substipharm không phải trực tiếp gánh phần rủi ro này.
2. Tận dụng thế mạnh cốt lõi: Thế mạnh của họ nằm ở năng lực pháp lý như xử lý hồ sơ, xin cấp phép và chuỗi cung ứng toàn cầu để vận chuyển, bảo quản lạnh đến các thị trường ngách.
3. Mô hình đôi bên cùng có lợi:
   • Với hãng R&D như Medigen: Bù đắp việc thiếu mạng lưới phân phối quốc tế.
   • Với tập đoàn lớn như Sanofi: Tiếp nhận các vắc xin đã “trưởng thành” để tập đoàn tiếp tục tập trung R&D vào lĩnh vực khác.
4. Rút ngắn thời gian đưa sản phẩm ra thị trường: Tạo doanh thu từ việc đưa sản phẩm đã hoàn thiện vào thị trường mới.

1.2. Danh mục vắc xin

• Không có vắc xin nào trong danh mục chủ lực do Substipharm tự nghiên cứu từ đầu.
• Vắc xin IMOJEV (viêm não Nhật Bản): Được nghiên cứu bởi Acambis (Anh) và hoàn thiện bởi Sanofi Pasteur (Pháp). Hiện Substipharm nhận chuyển giao sở hữu toàn cầu, quản lý và phân phối tại Úc, Đông Nam Á.
• Vắc xin ENVACGEN (tay chân miệng do EV71): Do Medigen (Đài Loan) nghiên cứu và sản xuất. Substipharm là đối tác thương mại và nhà phân phối độc quyền tại Việt Nam. Hai bên cũng hợp tác mở rộng ENVACGEN sang Thái Lan, Philippines, Indonesia, Malaysia và Singapore.

2. Công ty Medigen

Medigen Vaccine Biologics Corporation (MVC) là tập đoàn công nghệ sinh học của Đài Loan, sở hữu vị thế đặc thù trong ngành:

• Vai trò: Đơn vị nghiên cứu và sản xuất (R&D & Manufacturing), sở hữu nhà máy nuôi cấy tế bào quy mô lớn đạt chuẩn PIC/S GMP quốc tế.
• Vị trí trong ngành: Tập trung vào các bệnh truyền nhiễm nhiệt đới và khu vực như: tay chân miệng, sốt xuất huyết, thay vì cạnh tranh trực tiếp với các tập đoàn dược phẩm lớn như Pfizer và Sanofi.
• Tầm ảnh hưởng đối với EV71: Medigen nghiên cứu thành công vắc xin ENVACGEN.
  • Hơn 600.000 liều đã được tiêm tại Đài Loan từ tháng 8/2023 đến tháng 9/2026.
  • So với khoảng 805.629 trẻ dưới 6 tuổi vào tháng 8/2026, con số này tương đương 74,5 liều trên mỗi 100 trẻ.
  • Đây không phải tỷ lệ bao phủ vì mỗi trẻ cần 2 hoặc 3 liều.
  • Nếu quy đổi cơ học, 600.000 liều tương đương khoảng 200.000 đến 300.000 phác đồ hoàn chỉnh, bằng khoảng 24,8% đến 37,2% số trẻ dưới 6 tuổi.
• Đóng góp cho tiếp cận y tế toàn cầu: Medigen là nhà sản xuất tư nhân đầu tiên cung cấp bằng sáng chế và bí quyết sản xuất vắc xin COVID-19 thông qua mô hình WHO C-TAP. Thỏa thuận có phạm vi toàn cầu, minh bạch và không độc quyền, tạo điều kiện cấp phép sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đào tạo cho các nhà sản xuất đủ điều kiện.

3. Vắc xin tay chân miệng (ENVACGEN)

ENVACGEN là vắc xin virus toàn phần bất hoạt. Virus EV71 chủng E59 thuộc phân nhóm B4 được nuôi cấy trên tế bào Vero, sau đó bất hoạt bằng formaldehyde và kết hợp với tá dược aluminum phosphate. Đây là nền tảng công nghệ đã có từ rất lâu, tương tự cách tiếp cận của các vắc xin EV71 được triển khai tại Trung Quốc từ năm 2016, nhưng ENVACGEN là sản phẩm mới được thương mại hóa từ năm 2023.

3.1. Đối tượng và lịch tiêm

Trẻ từ 2 tháng đến 2 tuổi - 3 mũi

• Mũi 1: Lần đầu tiêm.
• Mũi 2: Sau mũi 1 hai tháng.
• Mũi nhắc: Sau mũi 2 mười tháng.

Trẻ trên 2 tuổi đến dưới 6 tuổi - 2 mũi

Áp dụng từ 2 tuổi + 1 ngày đến trước sinh nhật lần thứ 6.

• Mũi 1: Lần đầu tiêm.
• Mũi 2: Sau mũi 1 hai tháng.

3.2. Thời gian duy trì miễn dịch và phạm vi bảo vệ

Thời gian duy trì miễn dịch: Nghiên cứu theo dõi 227 trẻ được tiêm từ năm 2016 cho thấy 95,8% đến 100% vẫn có kháng thể trung hòa ở ngưỡng bảo vệ sau 5 năm. Vì vậy, nghiên cứu này nên được hiểu là miễn dịch duy trì ít nhất 5 năm theo dữ liệu hiện có, không phải vắc xin chỉ có tác dụng đúng 5 năm. Khoảng thời gian này bao phủ phần lớn giai đoạn có nguy cơ cao, khi đa số ca EV71 nặng xảy ra ở trẻ dưới 3 tuổi.

Phạm vi bảo vệ: ENVACGEN chỉ phòng bệnh do EV71 nên trẻ vẫn có thể mắc tay chân miệng do Coxsackievirus A6, A10, A16 hoặc các enterovirus khác. Tuy nhiên, EV71 là tác nhân chính liên quan đến diễn tiến thần kinh nhanh và tử vong, chiếm khoảng 90,4% số ca nặng được ghi nhận trong đợt dịch tại Việt Nam năm 2023. Tiêm vắc xin vì vậy giúp giảm đáng kể phần nguy cơ nguy hiểm nhất, nhưng không loại bỏ hoàn toàn bệnh tay chân miệng. Các tác nhân khác thường gây bệnh nhẹ và tự khỏi, dù vẫn có thể hiếm khi gây biểu hiện nặng hoặc không điển hình.

3.3. Vì sao hoạt động phát triển vắc xin EV71 tập trung tại châu Á

Các đợt dịch EV71 quy mô lớn và nhiều ca biến chứng thần kinh tập trung chủ yếu tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Tại châu Âu, phần lớn ca nhiễm EV71 không có triệu chứng hoặc chỉ gây bệnh nhẹ và chỉ một tỷ lệ rất nhỏ tiến triển thành bệnh nặng, đe dọa tính mạng (có thể do vị trí địa lý, thời tiết, khí hậu, môi trường hoặc do gene của người châu Âu).

Một ngoại lệ đáng chú ý xảy ra tại Catalonia, Tây Ban Nha năm 2016. ECDC ghi nhận 87 trẻ em có biến chứng thần kinh, trong đó 12 trường hợp phải điều trị tích cực và không ghi nhận ca tử vong. Đợt dịch cho thấy EV71 vẫn có thể gây bệnh nặng tại phương Tây, nhưng các trường hợp như vậy được ghi nhận rất hiếm so với tại châu Á.

Sự khác biệt về gánh nặng bệnh tật và nhu cầu thị trường giúp giải thích vì sao các chương trình phát triển và triển khai vắc xin EV71 hiện tập trung tại châu Á. Tuy nhiên, chưa có nguồn công khai đủ mạnh để kết luận các hãng dược phương Tây không đầu tư chỉ vì tỷ suất hoàn vốn (ROI).

3.4. Tình hình triển khai trên thế giới

Bảng dưới đây tổng hợp tình trạng cấp phép và triển khai được xác nhận từ nguồn công khai đến ngày 29/9/2026:

Việt Nam là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á phê duyệt ENVACGEN, nhưng không phải quốc gia Đông Nam Á đầu tiên phê duyệt một vắc xin EV71. Indonesia và Thái Lan đã cấp phép các sản phẩm EV71 khác trước đó.

Thái Lan, Singapore, Philippines và Indonesia nằm trong phạm vi hợp tác mở rộng ENVACGEN giữa Medigen và Substipharm. Chưa có thông tin công khai xác nhận ENVACGEN đã được nộp hồ sơ hoặc cấp phép tại các thị trường này.

3.5. Tình trạng cấp phép và triển khai Inlive của Sinovac

Tính đến ngày 29/9/2026, nguồn công khai chỉ xác nhận Inlive được cấp phép lưu hành tại Trung Quốc và Indonesia:

• Trung Quốc: NMPA phê duyệt Inlive cho trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi vào tháng 12/2015. Ngày 8/6/2021, chỉ định được mở rộng lên trẻ 6-71 tháng tuổi.
• Indonesia: BPOM phê duyệt Inlive cho trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi ngày 17/11/2022. Đây là giấy phép đầu tiên của Inlive bên ngoài Trung Quốc và là vắc xin đầu tiên được phê duyệt tại Indonesia để phòng bệnh tay chân miệng. Cơ sở dữ liệu BPOM hiện ghi nhận giấy phép ban đầu DKI2257300343A1 có hiệu lực đến ngày 17/11/2027 và giấy phép mới hơn DKI2557300443A1 có hiệu lực đến ngày 16/1/2030.
• Malaysia: NPRA cấp chứng nhận GMP cho cơ sở sản xuất Inlive của Sinovac ngày 19/3/2025. Đây là chứng nhận tuân thủ thực hành sản xuất tốt, không phải giấy phép lưu hành sản phẩm.

3.6. Tình trạng cấp phép EntroVac của CAMS

Tính đến ngày 29/9/2026, nguồn cơ quan quản lý và nhà phát triển xác nhận vắc xin EV71 bất hoạt trên tế bào lưỡng bội người của Institute of Medical Biology, Chinese Academy of Medical Sciences (IMBCAMS, gọi tắt là CAMS trong tài liệu này) được cấp phép tại Trung Quốc, Thái Lan và Malaysia. Tên thương mại dùng tại Thái Lan và Malaysia là EntroVac:

• Trung Quốc: Sản phẩm được phê duyệt ngày 3/12/2015 và đưa ra thị trường ngày 22/3/2016. CAMS mô tả đây là vắc xin EV71 đầu tiên được cấp phép trên thế giới.
• Thái Lan: Thai FDA phê duyệt EntroVac ngày 30/12/2021, số đăng ký 1C 16/64 (NBC), hiệu lực đến ngày 29/12/2028. Hồ sơ ghi nhà sản xuất là IMBCAMS, chủ giấy phép là Biovalys và trạng thái giấy phép đang còn hiệu lực. Biovalys ra mắt sản phẩm tại Bangkok ngày 6/6/2022.
• Malaysia: NPRA phê duyệt EntroVac ngày 6/8/2026 dưới hai số đăng ký: MAL26086141AZ cho bơm tiêm nạp sẵn và MAL26086140AZ cho lọ. Cả hai giấy phép có hiệu lực đến ngày 6/8/2031, chủ giấy phép là Toppharma Marketing và nhà sản xuất là IMBCAMS.

CAMS cho biết hệ thống sản xuất cũng đã nhận chứng nhận PIC/S GMP của Malaysia, Thái Lan và Philippines. Chứng nhận GMP của Philippines là chứng nhận đối với hệ thống sản xuất, không phải giấy phép lưu hành EntroVac tại Philippines.

3.7. Tình trạng vắc xin EV71 của Vigoo

Vắc xin EV71 bất hoạt của Beijing Vigoo Biological được phê duyệt tại Trung Quốc vào tháng 12/2016. Nghiên cứu trên trẻ em Trung Quốc: thử nghiệm ban đầu gồm 10.245 trẻ 6-35 tháng tuổi, tiêm 2 liều vào ngày 0 và ngày 28. Trong theo dõi hai năm, hiệu lực chung đối với bệnh tay chân miệng do EV71 là 94,84%. Hiệu lực riêng trong năm thứ hai là 100% và không ghi nhận biến cố nghiêm trọng liên quan đến vắc xin.

Nghiên cứu này chứng minh hiệu lực, tính sinh miễn dịch và an toàn trong quần thể nghiên cứu. Tính đến ngày 29/9/2026, chưa tìm thấy hồ sơ cơ quan quản lý, thông báo của nhà sản xuất hoặc tài liệu triển khai xác nhận vắc xin Vigoo được cấp phép hay sử dụng thương mại ngoài Trung Quốc. Vigoo, Sinovac và Medigen là ba nhà phát triển khác nhau.

4. Các ca tay chân miệng nặng ở trẻ từ 5 tuổi tại Việt Nam

Theo thống kê, độ tuổi dưới 6 tuổi là nhóm tuổi có nguy cơ chuyển nặng và có các biến chứng nguy hiểm. Tuổi càng nhỏ thì nguy cơ càng cao, tuổi càng sát mốc 6 tuổi thì nguy cơ chuyển nặng càng giảm. Nên về lý thuyết, càng gần độ tuổi giảm nguy cơ, thì có thể cân nhắc không chích vắc xin TCM (ngược lại càng nhỏ thì càng nên chích). Lưu ý đây không phải lời khuyên thực tế, vì việc chích còn phụ thuộc vào rất nhiều các yếu tố khác như tình hình dịch bệnh, môi trường, bệnh nền …

Ví dụ theo thống kê từ báo Thanh Niên, hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm cả nước 8 tháng đầu năm 2026 ghi nhận 100.000 trường hợp, cao hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm 2025. Trẻ dưới 5 tuổi chiếm 87,3% số ca mắc.

Nhưng thực tế, vẫn có những ca chuyển nặng và biến chứng nặng cho nhóm tuổi trên 6 tuổi, một vài thống kê như sau:

• 14/6/2026 - L.T.K., nữ, 10 tuổi, phường Tân Mỹ, TP.HCM: Tay chân miệng độ 3, biến chứng tổn thương thân não. Điều trị tại Bệnh viện Nhi Đồng Thành Phố bằng thở oxy, phenobarbital, IVIG và điều chỉnh điện giải, đường huyết, toan kiềm. Hồi phục sau một tuần. Nguồn.
• 17/12/2025 - V.N.B.A., nữ, 8 tuổi, xã Xuân Thành, Đồng Nai: Tay chân miệng độ IV, biến chứng sốc tim, phù phổi cấp và suy hô hấp nặng. Cấp cứu tại Trung tâm Y tế khu vực Xuân Lộc, sau đó chuyển đến Bệnh viện Đa khoa khu vực Long Khánh, đặt nội khí quản, thở máy, dùng thuốc vận mạch và hồi sức tích cực. Tử vong ngày 16/12/2025. Nguồn.
• 5/8/2023 - T.N.Y., nữ, 5 tuổi, TP.HCM: Tay chân miệng độ 4 do EV71, biến chứng tổn thương tim, phổi nặng và loạn nhịp phức tạp. Điều trị tại Bệnh viện Nhi Đồng 2 bằng đặt nội khí quản, thở máy, IVIG, thuốc vận mạch, trợ tim, lọc máu liên tục và ECMO trong 5 ngày. Ổn định sau 3 tuần. Nguồn.
• 1/6/2023 - N.H.D., 5 tuổi, Tiền Giang: Tay chân miệng độ 3 khi nhập Bệnh viện Đa khoa tỉnh Tiền Giang, sau đó tiến triển độ 4, hôn mê sâu, sốc nặng và sốt 41,2 độ C. Trẻ được đặt nội khí quản, bóp bóng, chuyển đến Bệnh viện Nhi Đồng 1, hồi sức hô hấp - tuần hoàn và lọc máu nhưng tử vong ngày 31/5/2023. Tại thời điểm bài báo, bệnh viện đang chờ kết quả PCR xác định tác nhân. Nguồn.
• 22/7/2011 - Không công bố tên, 11 tuổi, không công bố quê quán: Nhập Bệnh viện Nhi Đồng 2, TP.HCM trong tình trạng tay chân miệng nặng. Nguồn không công bố biến chứng, phương pháp điều trị và kết quả. Nguồn.
• 22/7/2011 - Không công bố tên, 13 tuổi, không công bố quê quán: Nhập Bệnh viện Nhi Đồng 2, TP.HCM trong tình trạng tay chân miệng nặng và tử vong. Nguồn không công bố biến chứng và phương pháp điều trị. Nguồn.

Nguồn tham khảo chọn lọc

• ENVACGEN: thỏa thuận phân phối tại Đông Nam Á, giấy phép tại Việt Nam, báo cáo thẩm định của Taiwan FDA, triển khai tại Việt Nam, hồ sơ tại Malaysia, nghiên cứu miễn dịch 5 năm.
• Inlive của Sinovac: phê duyệt tại Indonesia, giấy phép BPOM ban đầu, giấy phép BPOM hiện hành, mở rộng chỉ định tại Trung Quốc.
• Triển khai Inlive tại Indonesia: chứng nhận GMP và lô hàng đầu tiên, mở rộng chỉ định lên 6-71 tháng, dữ liệu dân số và y tế năm 2025.
• EntroVac của CAMS: lịch sử phát triển và cấp phép, giấy phép Thai FDA, ra mắt tại Thái Lan, giấy phép NPRA Malaysia, thông báo của CAMS về Malaysia và GMP.
• Vigoo và ba vắc xin Trung Quốc: nghiên cứu theo dõi Vigoo hai năm, tổng quan ba vắc xin EV71.
• Dữ liệu nền: dân số Đài Loan theo tuổi, WHO về EV71, CDC về tác nhân gây tay chân miệng.