1. Substipharm: Chiến lược Kinh doanh và Danh mục Vắc xin

Substipharm (Thụy Sĩ) hoạt động chủ yếu với vai trò là quản lý vòng đời, đối tác thương mại hóa và nhà phân phối quốc tế. Họ tập trung vào việc đưa các giải pháp y tế sẵn có tiếp cận các thị trường đang có nhu cầu cao (như Đông Nam Á), thay vì là đơn vị trực tiếp nghiên cứu vắc xin từ con số 0.

Substipharm chọn mô hình “thương mại hóa và phân phối” thay vì tự R&D. Chiến lược này giúp họ tối ưu hóa lợi thế cạnh tranh trong ngành dược phẩm:

  1. Tránh rủi ro và chi phí R&D khổng lồ: Nghiên cứu vắc xin đòi hỏi thời gian dài (10-15 năm) và chi phí đắt đỏ với tỷ lệ thất bại cao. Mua bản quyền/hợp tác giúp loại bỏ rủi ro này.
  2. Tận dụng thế mạnh cốt lõi: Thế mạnh của họ nằm ở năng lực pháp lý (xử lý hồ sơ, xin cấp phép) và chuỗi cung ứng toàn cầu (vận chuyển, bảo quản lạnh đến các thị trường ngách).
  3. Mô hình Win - Win:
    • Với hãng R&D (Medigen): Bù đắp việc thiếu mạng lưới phân phối quốc tế.
    • Với tập đoàn lớn (Sanofi): Tiếp nhận các vắc xin đã “trưởng thành” để họ tập trung R&D mảng khác.
  4. Time-to-market: Tạo ra doanh thu ngay lập tức khi đưa sản phẩm đã hoàn thiện vào thị trường mới.

Các vắc xin Substipharm đang quản lý/phân phối:

  • Không có vắc xin nào trong danh mục chủ lực do Substipharm tự nghiên cứu từ đầu.
  • Vắc xin IMOJEV (Viêm não Nhật Bản): Được nghiên cứu bởi Acambis (Anh), Sanofi Pasteur (Pháp) hoàn thiện. Hiện Substipharm nhận chuyển giao sở hữu toàn cầu, quản lý và phân phối tại Úc, Đông Nam Á.
  • Vắc xin ENVACGEN (Tay chân miệng do EV71): Do Medigen (Đài Loan) nghiên cứu/sản xuất. Substipharm là đối tác thương mại và nhà phân phối độc quyền tại Việt Nam. Hai bên cũng hợp tác mở rộng ENVACGEN sang Thái Lan, Philippines, Indonesia, Malaysia và Singapore.

2. Công ty Medigen: Vai trò, Vị trí và Tầm ảnh hưởng

Medigen Vaccine Biologics Corporation (MVC) là tập đoàn công nghệ sinh học của Đài Loan, sở hữu vị thế đặc thù trong ngành:

  • Vai trò: Đơn vị nghiên cứu và sản xuất (R&D & Manufacturing) tiên phong, sở hữu nhà máy nuôi cấy tế bào quy mô lớn đạt chuẩn PIC/S GMP quốc tế.
  • Vị trí trong ngành: Chọn thị trường ngách chiến lược: tập trung giải quyết các bệnh truyền nhiễm nhiệt đới/khu vực (Tay chân miệng, Sốt xuất huyết) thay vì cạnh tranh trực tiếp với các “gã khổng lồ” phương Tây (như Pfizer, Sanofi).
  • Tầm ảnh hưởng:
    • Giải quyết “điểm mù” y tế: Nghiên cứu thành công vắc xin ENVACGEN. Từ tháng 8/2023 đến tháng 9/2026, hơn 600.000 liều đã được tiêm tại Đài Loan. So với khoảng 805.629 trẻ dưới 6 tuổi vào tháng 8/2026, con số này tương đương 74,5 liều trên mỗi 100 trẻ. Đây không phải tỷ lệ bao phủ vì mỗi trẻ cần 2 hoặc 3 liều. Nếu quy đổi cơ học, 600.000 liều tương đương khoảng 200.000 đến 300.000 phác đồ hoàn chỉnh, bằng khoảng 24,8% đến 37,2% số trẻ dưới 6 tuổi.
    • Thúc đẩy công bằng y tế toàn cầu: Medigen là nhà sản xuất tư nhân đầu tiên cung cấp bằng sáng chế và bí quyết sản xuất vắc xin COVID-19 thông qua mô hình WHO C-TAP. Thỏa thuận có phạm vi toàn cầu, minh bạch và không độc quyền, tạo điều kiện cấp phép sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và đào tạo cho các nhà sản xuất đủ điều kiện.

3. Vắc xin Tay chân miệng (ENVACGEN)

ENVACGEN là vắc xin virus toàn phần bất hoạt. Virus EV71 chủng E59 thuộc phân nhóm B4 được nuôi cấy trên tế bào Vero, sau đó bất hoạt bằng formaldehyde và kết hợp với tá dược aluminum phosphate. Đây là nền tảng công nghệ đã trưởng thành, tương tự cách tiếp cận của các vắc xin EV71 được triển khai tại Trung Quốc từ năm 2016, nhưng ENVACGEN là sản phẩm mới được thương mại hóa từ năm 2023.

Trẻ em từ 2 tháng đến 2 tuổi, tiêm 3 mũi:

  • Mũi 1: Lần đầu tiêm
  • Mũi 2: Cách 2 tháng sau mũi 1
  • Mũi nhắc: Cách 10 tháng sau mũi 2

Trẻ em từ trên 2 tuổi đến dưới 6 tuổi, tiêm 2 mũi:

  • Mũi 1: Lần đầu tiêm
  • Mũi 2: Cách 2 tháng sau mũi 1

Từ 2 tuổi + 1 ngày cho đến lúc 5 tuổi, chưa đến sinh nhật lần thứ 6

Nghiên cứu theo dõi 227 trẻ được tiêm từ năm 2016 cho thấy 95,8% đến 100% vẫn có kháng thể trung hòa ở ngưỡng bảo vệ sau 5 năm. Vì vậy, nghiên cứu này nên hiểu là miễn dịch duy trì ít nhất 5 năm theo dữ liệu hiện có, không phải vắc xin chỉ có tác dụng đúng 5 năm. Khoảng thời gian này bao phủ phần lớn giai đoạn có nguy cơ cao, khi đa số ca EV71 nặng xảy ra ở trẻ dưới 3 tuổi.

ENVACGEN chỉ phòng bệnh do EV71 nên trẻ vẫn có thể mắc tay chân miệng do Coxsackievirus A6, A10, A16 hoặc các enterovirus khác. Tuy nhiên, EV71 là tác nhân chính liên quan đến diễn tiến thần kinh nhanh và tử vong, chiếm khoảng 90,4% số ca nặng được ghi nhận trong đợt dịch tại Việt Nam năm 2023. Tiêm vắc xin vì vậy giúp giảm đáng kể phần nguy cơ nguy hiểm nhất, nhưng không loại bỏ hoàn toàn bệnh tay chân miệng. Các tác nhân khác thường gây bệnh nhẹ và tự khỏi, dù vẫn có thể hiếm khi gây biểu hiện nặng hoặc không điển hình.

3.1. Vì sao hoạt động phát triển vắc xin EV71 tập trung tại châu Á

Các đợt dịch EV71 quy mô lớn và nhiều ca biến chứng thần kinh tập trung chủ yếu tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Tại châu Âu, phần lớn ca nhiễm EV71 không có triệu chứng hoặc chỉ gây bệnh nhẹ và chỉ một tỷ lệ rất nhỏ tiến triển thành bệnh nặng, đe dọa tính mạng.

Một ngoại lệ đáng chú ý xảy ra tại Catalonia, Tây Ban Nha năm 2016. ECDC ghi nhận 87 trẻ em có biến chứng thần kinh, trong đó 12 trường hợp phải điều trị tích cực và không ghi nhận ca tử vong. Đợt dịch cho thấy EV71 vẫn có thể gây bệnh nặng tại phương Tây, nhưng các trường hợp như vậy được ghi nhận ít thường xuyên hơn so với tại châu Á.

Sự khác biệt về gánh nặng bệnh tật và nhu cầu thị trường giúp giải thích vì sao các chương trình phát triển và triển khai vắc xin EV71 hiện tập trung tại châu Á. Tuy nhiên, chưa có nguồn công khai đủ mạnh để kết luận các hãng dược phương Tây không đầu tư chỉ vì tỷ suất hoàn vốn (ROI).

3.2. Tình hình triển khai trên thế giới

Tại khu vực Đông Á

  • Đài Loan: Là “sân nhà” và là thị trường đầu tiên trên thế giới phê duyệt ENVACGEN (tháng 4/2023).
  • Trung Quốc: Họ sử dụng ba vắc xin EV71 nội địa của CAMS, Sinovac và Vigoo. Vắc xin tế bào lưỡng bội người của CAMS được phê duyệt ngày 3/12/2015. Inlive của Sinovac được phê duyệt tháng 12/2015 và mở rộng chỉ định lên 6-71 tháng tuổi vào tháng 6/2021. Vắc xin của Vigoo được phê duyệt tại Trung Quốc tháng 12/2016.
  • Nhật Bản: Chưa có thông tin công khai cho thấy ENVACGEN hoặc một vắc xin EV71 khác đã được phê duyệt tại Nhật Bản. Chưa đủ dữ liệu để kết luận nguyên nhân đến từ quy trình kiểm duyệt.

Tại khu vực Đông Nam Á

  • Việt Nam: Là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á phê duyệt ENVACGEN (tháng 3/2026) và triển khai vắc xin này (cuối tháng 9/2026). Đây là “bàn đạp” quan trọng để mở rộng ENVACGEN ra khu vực, nhưng Việt Nam không phải quốc gia Đông Nam Á đầu tiên phê duyệt một vắc xin EV71.
  • Indonesia: BPOM phê duyệt Inlive, vắc xin EV71 bất hoạt của Sinovac, ngày 17/11/2022. Indonesia vì vậy đã có vắc xin EV71 trước Việt Nam. Chi tiết về giấy phép và triển khai được trình bày tại mục 3.3.
  • Thái Lan: Thai FDA phê duyệt EntroVac, vắc xin EV71 bất hoạt trên tế bào lưỡng bội người của CAMS, ngày 30/12/2021. Biovalys ra mắt sản phẩm tại Thái Lan vào tháng 6/2022.
  • Malaysia: NPRA phê duyệt hai dạng trình bày của EntroVac ngày 6/8/2026. Đây là quốc gia thứ hai ngoài Trung Quốc cấp phép sản phẩm CAMS, sau Thái Lan.
  • Các thị trường ENVACGEN khác: Malaysia đã nộp hồ sơ đăng ký ENVACGEN lên Cơ quan Quản lý Dược phẩm Quốc gia Malaysia (NPRA) vào tháng 3/2026. Thái Lan, Singapore, Philippines và Indonesia nằm trong phạm vi hợp tác mở rộng giữa Medigen và Substipharm, nhưng chưa có thông tin công khai xác nhận ENVACGEN đã được nộp hồ sơ hoặc cấp phép tại các thị trường này.

3.3. Tình trạng cấp phép và triển khai Inlive của Sinovac

Tính đến ngày 29/9/2026, nguồn công khai chỉ xác nhận Inlive được cấp phép lưu hành tại Trung Quốc và Indonesia:

  • Trung Quốc: NMPA phê duyệt Inlive cho trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi vào tháng 12/2015. Ngày 8/6/2021, chỉ định được mở rộng lên trẻ 6-71 tháng tuổi.
  • Indonesia: BPOM phê duyệt Inlive cho trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi ngày 17/11/2022. Đây là giấy phép đầu tiên của Inlive bên ngoài Trung Quốc và là vắc xin đầu tiên được phê duyệt tại Indonesia để phòng bệnh tay chân miệng. Cơ sở dữ liệu BPOM hiện ghi nhận giấy phép ban đầu DKI2257300343A1 có hiệu lực đến ngày 17/11/2027 và giấy phép mới hơn DKI2557300443A1 có hiệu lực đến ngày 16/1/2030.
  • Malaysia: NPRA cấp chứng nhận GMP cho cơ sở sản xuất Inlive của Sinovac ngày 19/3/2025. Đây là chứng nhận tuân thủ thực hành sản xuất tốt, không phải giấy phép lưu hành sản phẩm. Chưa tìm thấy hồ sơ công khai xác nhận Malaysia hoặc một quốc gia nào khác ngoài Trung Quốc và Indonesia đã cấp phép lưu hành Inlive.

3.4. Tình trạng cấp phép EntroVac của CAMS

Tính đến ngày 29/9/2026, nguồn cơ quan quản lý và nhà phát triển xác nhận vắc xin EV71 bất hoạt trên tế bào lưỡng bội người của Institute of Medical Biology, Chinese Academy of Medical Sciences (IMBCAMS, gọi tắt là CAMS trong tài liệu này) được cấp phép tại Trung Quốc, Thái Lan và Malaysia. Tên thương mại dùng tại Thái Lan và Malaysia là EntroVac:

  • Trung Quốc: Sản phẩm được phê duyệt ngày 3/12/2015 và đưa ra thị trường ngày 22/3/2016. CAMS mô tả đây là vắc xin EV71 đầu tiên được cấp phép trên thế giới.
  • Thái Lan: Thai FDA phê duyệt EntroVac ngày 30/12/2021, số đăng ký 1C 16/64 (NBC), hiệu lực đến ngày 29/12/2028. Hồ sơ ghi nhà sản xuất là IMBCAMS, chủ giấy phép là Biovalys và trạng thái giấy phép đang còn hiệu lực. Biovalys ra mắt sản phẩm tại Bangkok ngày 6/6/2022.
  • Malaysia: NPRA phê duyệt EntroVac ngày 6/8/2026 dưới hai số đăng ký: MAL26086141AZ cho bơm tiêm nạp sẵn và MAL26086140AZ cho lọ. Cả hai giấy phép có hiệu lực đến ngày 6/8/2031, chủ giấy phép là Toppharma Marketing và nhà sản xuất là IMBCAMS.

CAMS cho biết hệ thống sản xuất cũng đã nhận chứng nhận PIC/S GMP của Malaysia, Thái Lan và Philippines. Chứng nhận GMP của Philippines là chứng nhận đối với hệ thống sản xuất, không phải giấy phép lưu hành EntroVac tại Philippines. Chưa tìm thấy bằng chứng cơ quan quản lý xác nhận EntroVac được cấp phép tại quốc gia nào khác ngoài Trung Quốc, Thái Lan và Malaysia.

3.5. Tình trạng vắc xin EV71 của Vigoo

Vắc xin EV71 bất hoạt của Beijing Vigoo Biological được phê duyệt tại Trung Quốc vào tháng 12/2016. Nghiên cứu được dẫn trong câu hỏi thực hiện hoàn toàn trên trẻ em Trung Quốc: thử nghiệm ban đầu gồm 10.245 trẻ 6-35 tháng tuổi, tiêm 2 liều vào ngày 0 và ngày 28. Trong theo dõi hai năm, hiệu lực chung đối với bệnh tay chân miệng do EV71 là 94,84%. Hiệu lực riêng trong năm thứ hai là 100% và không ghi nhận biến cố nghiêm trọng liên quan đến vắc xin.

Nghiên cứu này chứng minh hiệu lực, tính sinh miễn dịch và an toàn trong quần thể nghiên cứu, nhưng không phải bằng chứng cấp phép ở nước ngoài. Tính đến ngày 29/9/2026, chưa tìm thấy hồ sơ cơ quan quản lý, thông báo của nhà sản xuất hoặc tài liệu triển khai xác nhận vắc xin Vigoo được cấp phép hay sử dụng thương mại ngoài Trung Quốc. Vigoo, Sinovac và Medigen là ba nhà phát triển khác nhau. Không nên quy giấy phép Indonesia của Inlive hoặc giấy phép Việt Nam của ENVACGEN cho Vigoo.

Nguồn tham khảo chọn lọc